Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Warszawie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 grudnia 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Warszawie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie:

Przewodnicząca: Sędzia SA Magdalena Tymińska

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 grudnia 2025 r.

sprawy J. K. (1)

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T.

z udziałem P. K.

o podleganie ubezpieczeniom społecznym

na skutek apelacji J. K. (1) i P. K.

od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie XIV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 22 maja 2024 r. sygn. akt XIV U 272/23

I.  oddala apelację;

II.  zasądza od J. K. (1) i P. K. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. kwoty po 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu apelacyjnym, z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty.

Magdalena Tymińska

Sygn. akt III AUa 1636/24

UZASADNIENIE

Decyzją z 30 stycznia 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. stwierdził, że J. K. (1) u płatnika składek P. K. nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu, wypadkowemu jako pracownik od 5 sierpnia 2017 r. oraz podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu jako osoba współpracująca z osobą prowadzącą pozarolniczą działalność od 5 sierpnia 2017 r. W uzasadnieniu decyzji podano, że 5 sierpnia 2017 r. J. K. (1) i P. K. zawarli związek małżeński. W ocenie organu rentowego całokształt zebranego materiału pozwala na ustalenie, że wykonywane przez J. K. (1) czynności noszą cechy charakterystyczne dla współpracy. P. K. poinformował organ, że przez większą część roku mieszkają w różnych lokalizacjach, tj. przy ul. (...) w W., przy ul. (...) w W. oraz w T. przy ul. (...). Analiza zapisów na indywidualnych kontach P. K. i J. K. (1) wskazuje, że posiadają wspólne dzieci oraz zamieszkują pod adresem ul. (...) w W.. Organ rentowy wskazał, że trudno dać wiarę, że J. K. (1) i P. K. nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, będąc w związku małżeńskim, nie posiadając rozdzielności majątkowej, zamieszkując pod tym samym adresem, tworząc wspólną rodzinę. Organ zaznaczył, że J. K. (1) zajmuje się prowadzeniem spraw księgowo-kadrowych. Jak wskazał sam P. K. powierzenie wspomnianego obszaru działania firmy (...) pozwoliło zrezygnować z biura księgowego oraz na płynne załatwienie bieżących spraw administracyjnych w firmie, porządku przy obiegu dokumentów. Jak wynika z analizy przedłożonych dowodów J. K. (1) zajmowała się istotnym obszarem funkcjonowania firmy, tj. finansami (przedłożona przez P. K. korespondencja mailowa). W ocenie ZUS, małżonek zatrudniony na podstawie umowy o pracę u drugiego współmałżonka prowadzącego działalność gospodarczą będzie zatem podlegał ubezpieczeniom społecznym jako osoba współpracująca.

Odwołanie od ww. decyzji wniosła J. K. (1), wnosząc o zmianę decyzji i uznanie, że od 5 lipca 2017 r., podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu jako pracownik, a nie podlega od 5 lipca 2017 r. obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu jako osoba współpracująca z osobą prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą. Odwołująca się wskazała, że niewątpliwie wykonywała w przedsiębiorstwie będącym własnością jej męża pracę, jednak nie była to praca bezpośrednio związana z prowadzoną działalnością gospodarczą, związaną z produkcją filmów, nagrań wideo i programów telewizyjnych, a były to jedynie czynności o charakterze wtórnym, które w żaden sposób nie miały wpływu na ostateczny wynik finansowy prowadzonej działalności i czynności tych z pewnością nie można nazwać współpracą.

W odpowiedzi na odwołanie, Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. wniósł o jego oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie 8 maja 2024 r. pełnomocnik odwołującej się i zainteresowanego płatnika P. K. poparł odwołanie, wniósł o zmianę decyzji oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Okręgowy w Warszawie XIV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 22 maja 2024 r. oddalił odwołanie.

Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił następujący stan faktyczny:

Płatnik składek P. K. prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą pod nazwą (...). Przedmiotem działalności są profesjonalne usługi z zakresu animacji, produkcji i posprodukcji filmowej, mapping’u 3D, stereoskopii i oprawy graficznej eventów, programów TV i widowisk teatralnych. Miejscem prowadzenia działalności jest T., ul. (...) (...) oraz W., ul. (...).

Początkowo płatnik zatrudnił odwołującą się od 16 kwietnia 2010 r. na stanowisku specjalisty do spraw administracyjnych i zgłosił ją od 16 kwietnia 2010 r. do ubezpieczeń społecznych jako pracownika. W tym okresie odwołująca się prowadziła korespondencję firmy, uzupełniała zaopatrzenie biura, obsługiwała spotkania, zajmowała się działalnością administracyjną, wysyłała pocztę, pisała wiadomości, robiła zakupy. W 2011 r. odwołująca się J. K. (1) uzyskała certyfikat księgowego wydany przez Stowarzyszenie (...) w Polsce.

Ponieważ firma się dynamicznie rozwijała, płatnik potrzebował osoby dbającej o obieg dokumentów, sprawy bieżące oraz do prowadzenia spraw księgowo-kadrowych, których ilość narastała z miesiąca na miesiąc. Przed zatrudnieniem odwołującej się, firmę obsługiwała w zakresie księgowości i kadr firma zewnętrzna, tj. Biuro Usług (...) z siedzibą w W., ul. (...) lok (...) Zatrudnienie odwołującej się pozwoliło płatnikowi zrezygnować z biura księgowego oraz na płynne załatwianie bieżących spraw administracyjnych w firmie, utrzymanie porządku przy obiegu dokumentów.

W dniu 31 sierpnia 2012 r. strony zawarły umowę o pracę na czas nieokreślony, na stanowisku samodzielnej księgowej i specjalisty do spraw wynagrodzeń, w pełnym wymiarze czasu pracy, za wynagrodzeniem 5000 zł brutto miesięcznie. Do obowiązków odwołującej się należało: prowadzenie księgi przychodów i rozchodów, przygotowywanie faktur sprzedaży; przygotowywanie zestawień i raportów na potrzeby wewnętrzne, przygotowywanie wszystkich wymaganych w ww. działalności deklaracji i zaliczek podatkowych w okresach miesięcznych i rocznych (np. PIT-4R, PIT-11, PIT-5L, PIT-36L, VAT-7); przygotowywanie rocznych sprawozdań na potrzeby ZUS, w szczególności raportów miesięcznych (np. ZUS RCA, ZUS RSA, ZUS RZA, ZUS DRA itp.); przygotowywanie przelewów bankowych oraz dbanie o terminowe płatności związane z działalnością firmy; potwierdzanie i uzgadnianie sald z kontrahentami; obsługa kadrowa tj. obliczanie wynagrodzeń i wymiaru urlopu, (sporządzanie i księgowanie list płac), prowadzenie akt osobowych – ewidencji czasu pracy, wystawianie świadectw pracy itp.; sporządzanie oficjalnych pism na bieżące potrzeby firmy; nadzorowanie prawidłowego obiegu dokumentów; nadzór nad zaopatrzeniem w artykuły niezbędne dla funkcjonowania biura; pomoc w załatwianiu innych bieżących spraw w firmie, jeśli zaistnieje taka potrzeba. Sporządzała raporty do ZUS, sporządzała sprawozdania do GUS. Wykonywała przelewy bankowe. Odwołująca się posiada zaświadczenie o ukończeniu szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy z 20 września 2010 r. oraz zaświadczenie lekarskie o braku przeciwskazań zdrowotnych do wykonywania pracy. Odwołująca się wykonywała czynności w siedzibie firmy (...) w W. przy ul. (...) (do połowy 2018 r.), a następnie (po przeniesieniu biura) przy ul. (...) w W..

W dniu 5 sierpnia 2017 r. J. K. (1) i P. K. zawarli związek małżeński. Posiadają dwoje dzieci (pierwsze urodzone w październiku 2018 r., drugie urodzone w październiku 2022 r.) oraz zamieszkują pod adresem: W., ul. (...).

Odwołująca się J. K. (1) stała się niezdolna do pracy od 1 maja 2022 r. Jej obowiązki przejęła firma zewnętrzna – Biuro (...) sp. z o.o. w T., ul. (...).

W 2021 r. płatnik uzyskał przychód w wysokości 2.520.885,73 zł, dochód w wysokości 720.318,80 zł.

Powyższy stan faktyczny Sąd Okręgowy ustalił na podstawie dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy, w tym w aktach organu rentowego oraz częściowo na podstawie zeznań odwołującej się. Treść dokumentów, jak też ich forma nie budziły zastrzeżeń i wątpliwości stron. Nie ujawniły się też takie okoliczności, które należałoby brać pod uwagę z urzędu, a które podważałyby wiarygodność tej kategorii dowodów i godziły w ich moc dowodową. Sąd Okręgowy dał wiarę częściowo zeznaniom odwołującej się co do posiadanych kwalifikacji zawodowych, daty zawarcia związku małżeńskiego z P. K., zakresu obowiązków wykonywanych dla płatnika. Nie dał wiary w pozostałej części tym zeznaniom, tj. w zakresie nie prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego i mieszkania w oddzielnych miejscach w sytuacji, gdy posiadają dwoje dzieci i nie mają rozdzielności majątkowej. Odwołująca się zeznała, że płatnik – mąż częściowo zamieszkiwał w T., a częściowo w W., gdyż planował założyć tam biuro. Zeznała, że nie miało to jednak charakteru regularnego. Zeznała, że dochody z działalności gospodarczej zasilają budżet domowy, co przeczy temu, że nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. Odwołująca się również zeznała, że o uczęszczaniu do przedszkola w T. zdecydował jej mąż, na co ona wyraziła zgodę. Dziecko zawozi płatnik, a czasem ona. Powyższe świadczy o tym, że wspólnie podejmują decyzje odnośnie rodziny. Sąd Okręgowy w całości nie dał wiary zeznaniom płatnika. Płatnik zeznał, że mieszkają w dwóch lokalizacjach, jednakże nie potwierdziła tego w swoich zeznaniach odwołująca się. Odnośnie zaś wpływu wynagrodzenia na dwa oddzielne konta i dzielenia się opłatami, to oczywistym jest, że w ramach podziału obowiązków opłacanie mieszkania, czy inne opłaty, mogą przypaść jednemu z domowników.

Sąd Okręgowy zaznaczył, że pojęcie wspólnego gospodarstwa domowego nie zostało doprecyzowane w ustawie z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Odwołując się w tym zakresie do dorobku doktryny i orzecznictwa prawa rodzinnego, można powiedzieć, że ze wspólnym gospodarstwem domowym mamy do czynienia wtedy, gdy osoby nie tylko razem zamieszkują, ale także wspólnymi siłami zaspokajają swoje potrzeby życiowe. Prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego są zatem zarówno sytuacje, w których np. małżonkowie zarobkują i wspólnie łożą na utrzymanie rodziny, jak również te, gdy jeden z małżonków uzyskuje dochody z działalności zarobkowej, a drugi zajmuje się prowadzeniem domu. Mówiąc o zaspokajaniu wspólnych potrzeb, nie mówimy bowiem tylko o aspekcie finansowym, ale także o osobistych staraniach o wspólny byt. Należy pamiętać, że zaspokajanie potrzeb założonej przez małżonków rodziny jest jednym z ich podstawowych obowiązków. W konsekwencji obowiązek ten istnieje niezależnie od ustroju majątkowego istniejącego między małżonkami. Decydujące znaczenie mają faktyczne relacje między zainteresowanymi osobami.

Sąd Okręgowy w Warszawie zważył, że odwołanie nie zasługiwało na uwzględnienie.

Z art. 8 ust. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1230 dalej: ustawa systemowa) wynika, że pracownik tylko wtedy traktowany jest dla celów ubezpieczeń społecznych jak osoba współpracująca, gdy spełnia kryteria określone dla osób współpracujących w ust. 11 tego artykułu. Ten ostatni przepis stanowi zaś, że za osobę współpracującą z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność oraz zleceniobiorcami, o której mowa wart. 6 ust. 1 pkt 4 i 5, uważa się małżonka, dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione, rodziców, macochę i ojczyma oraz osoby przysposabiające, jeżeli pozostają z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym i współpracują przy prowadzeniu tej działalności lub wykonywaniu umowy agencyjnej lub umowy zlecenia; nie dotyczy to osób, z którymi została zawarta umowa o pracę w celu przygotowania zawodowego.

Dla możliwości uznania za osobę współpracującą niewystarczające jest zatem stwierdzenie określonego przepisem powiązania więzami rodzinnymi z osobą prowadzącą pozarolniczą działalność i pozostawania z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, ale konieczne jest również ustalenie okoliczności współpracy przy prowadzeniu tej działalności, co nie może być rozumiane jako wykonywanie jakichkolwiek czynności na rzecz tej działalności. Nie każda osoba powiązana z prowadzącym działalność więzami, o których mowa w art. 8 ust. 11 ustawy systemowej, pozostająca z nim we wspólnym gospodarstwie domowym i zatrudniona przez prowadzącego działalność na podstawie stosunku pracy, spełnia kryterium współpracy przy prowadzeniu tej działalności w rozumieniu art. 8 ust. 11 ustawy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono pogląd, że za współpracę przy prowadzeniu działalności gospodarczej, powodującą obowiązek ubezpieczeń: emerytalnego i rentowych, uznać można tylko taką pomoc udzieloną przedsiębiorcy przez jego małżonka, która ma charakter stały i bez której stanowiące majątek wspólny małżonków dochody z tej działalności nie osiągałyby takiego pułapu, jaki zapewnia współdziałanie przy tym przedsięwzięciu (wyrok Sądu Najwyższego z 20 maja 2008 r., II UK 286/07, OSNP 2009/17-18/241, wyrok Sądu Najwyższego z 24 lipca 2009 r., I UK 51/09, LEX nr 529767).

Szczególnie trafny jest pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z 6 stycznia 2009 r., II UK 134/08, OSNP 2010/13-14/170. Sąd Najwyższy stwierdził w tym wyroku, że cechami konstytutywnymi pojęcia współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności w rozumieniu art. 8 ust. 11 ustawy z 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych są występujące łącznie: a) istotny dla działalności gospodarczej ciężar gatunkowy działań współpracownika, które to działania nie mogą mieć charakteru wtórnego; muszą pozostawać w bezpośrednim związku z przedmiotem podjętej działalności oraz muszą charakteryzować się pewną systematycznością, stabilnością i zorganizowaniem; b) znaczący czas i częstotliwość podejmowanych robót. Sąd Najwyższy dodatkowo zaznaczył, że zgodnie ze słownikiem języka polskiego współpraca oznacza pracę wykonywaną wspólnie z kimś innym; działalność prowadzoną wspólnie; działanie wraz z innymi w ramach jednego przedsięwzięcia; branie udziału w zbiorowej pracy. Z wykładni literalnej wynika zatem, że termin współpraca przy prowadzeniu działalności, którym operuje art. 8 ust. 11 ustawy systemowej zakłada, że współpracujący ma istotny wpływ na tę działalność. Wartość działania w ramach współpracy musi być także znacząca ekonomicznie, tj. odnieść ją należy do zysku przedsięwzięcia gospodarczego, prowadzonego przez małżonka (por. Z. Myszka, glosa do wyroku Sądu Najwyższego z 28 września 1994, II UZP 27/94, PiZS 1995 nr 5, s. 74-82, wyrok Sądu Najwyższego z 6 stycznia 2009 r., II UK 134/08, OSNP 2010/13-14/170).

Za współpracującego przy prowadzeniu działalności pozarolniczej można zatem uznać tylko taką osobę, która na rzecz tej działalności wykonuje prace takiego rodzaju, rozmiaru i częstotliwości, że mają one wymiar ekonomiczny i organizacyjny na tyle istotny, że mogą być postrzegane jako współpraca przy prowadzeniu tej działalności. Według stanowiska Sądu Najwyższego za współpracę przy prowadzeniu działalności pozarolniczej powodującą obowiązek ubezpieczeń można uznać tylko taką pomoc udzieloną przedsiębiorcy przez jego małżonka, która ma charakter stały, zorganizowany, doniosły ekonomicznie, ponadto współpracujący winien mieć istotny wpływ na tę działalność, co oznacza, że wartość działania współpracownika (rodzaj wykonywanych czynności) musi być znacząca. Jeśli chodzi o aspekt ekonomiczny współpracy, stwierdzić należy, że nakład pracy współpracownika winien przyczyniać się do powiększenia zysku prowadzonego przedsięwzięcia gospodarczego.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, Sąd Okręgowy stwierdził, że czynności wykonywane przez odwołującą się w firmie prowadzonej przez jej męża P. K., pozwalają uznać tę pomoc za współpracę w rozumieniu art. 8 ust. 11 ustawy systemowej. Kwalifikacje i doświadczenie zawodowe posiadane przez odwołującą się, a także rodzaj działalności, jaką wykonuje P. K., przesądzają o fakcie współpracy między małżonkami w wykonywaniu tej działalności.

Sąd Okręgowy stwierdził istnienie podstawowych elementów składających się na status odwołującej się jako współpracownika w myśl art. 8 ust. 11 ustawy systemowej, tj. prowadzenie przez odwołującą się i płatnika wspólnego gospodarstwa domowego, wspólnego zamieszkiwania (o czym była mowa w ocenie materiału dowodowego). Odwołująca się ma wieloletnie doświadczenie w zawodzie księgowej (posiada certyfikat księgowego wydany przez Stowarzyszenie (...) w Polsce), a do czasu jej zatrudnienia na tym stanowisku, firmę płatnika obsługiwała w zakresie księgowości i kadr firma zewnętrzna – Biuro Usług (...). Przyjęcie żony do współpracy pozwoliło na zrezygnowanie z obsługi biura księgowego oraz - jak podnosił płatnik w postępowaniu przed organem rentowym - na płynne załatwienie bieżących spraw administracyjnych w firmie, utrzymanie porządku przy obiegu dokumentów, co w okolicznościach rozwijających się firmy było bardzo korzystne i konieczne. Jak wykazało postępowanie dowodowe, odwołująca się prowadziła księgi przychodów i rozchodów, przygotowywała faktury sprzedaży; przygotowywała zestawienia i raporty na potrzeby wewnętrzne, przygotowywała wszystkie wymagane w działalności deklaracje i zaliczki podatkowe w okresach miesięcznych i rocznych (np. PIT-4R, PIT-11, PIT-5L, PIT-36L, VAT-7); przygotowywała roczne sprawozdań na potrzeby ZUS, w szczególności raporty miesięcznych (np. ZUS RCA, ZUS RSA, ZUS RZA, ZUS DRA itp.); przygotowywała przelewy bankowe oraz dbała o terminowe płatności związane z działalnością firmy; potwierdzała i uzgadniała salda z kontrahentami; zajmowała się obsługą kadrowa tj. obliczała wynagrodzenia i wymiar urlopu, (sporządzała i księgowała listy płac), prowadziła akta osobowe: ewidencje czasu pracy, wystawiała świadectwa pracy itp.; sporządzała oficjalne pisma na bieżące potrzeby firmy; nadzorowała prawidłowy obieg dokumentów; miała nadzór nad zaopatrzeniem w artykuły niezbędne dla funkcjonowania biura oraz pomagała w załatwianiu innych bieżących spraw w firmie, jeśli zaistniała taka potrzeba. Sporządzała raporty do ZUS, sporządzała sprawozdania do GUS. Jej czynności uznać zatem należy za doniosłe, znaczące (w tym finansowo) dla prowadzenia działalności gospodarczej płatnika. Gdyby płatnik zatrudnił na stanowisko księgowej osobę z zewnątrz, podniosłoby to koszty prowadzania działalności gospodarczej. Współpracując z mężem odwołująca się przysparzała majątek firmie. Praca odwołującej się świadczona była systematycznie, ponadto, jak już wspomniano, była związana z zakresem działalności przedsiębiorstwa, jakim jest prowadzenie jego księgowości, co pozwala na stwierdzenie konstytutywnych cech współpracy przy prowadzeniu działalności gospodarczej.

Zważywszy zatem na powyższe okoliczności, w ocenie Sądu Okręgowego, odwołująca się współpracowała z płatnikiem (z mężem) przy prowadzeniu przez niego pozarolniczej działalności gospodarczej. Nie była zatem pracownikiem, pomimo formalnego zawarcia umowy o pracę i faktycznego jej wykonywania, w związku z czym należy zgodzić ze stanowiskiem organu rentowego w tym zakresie.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Okręgowy na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c. orzekł jak w wyroku.

Powyższy wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyli w całości apelacją odwołująca się J. K. (2) oraz zainteresowany płatnik P. K., zastępowani przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzucając: l) naruszenie przepisów postępowania, tj. przepisu art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dowolną a nie swobodną ocenę materiału dowodowego w postaci zeznań odwołującej się i płatnika składek, a objawiającą się w odmowie przyznania wiarygodności ich zeznaniom w całości, w sytuacji gdy odmowa przyznania tego waloru zeznaniom P. K. nie może opierać się tylko i wyłącznie na stwierdzeniu, że jego żona nie potwierdziła jednego faktu, albowiem jest to nielogiczne, zaś w zakresie zeznań J. K. (1) nielogicznym było odmówienie wiarygodności, albowiem strony nie mieszkają w oddzielnych miejscach i nie mają rozdzielności majątkowej, w sytuacji gdy pierwsze dziecko urodziło się w październiku 2018 r., zaś okres sporny rozpoczyna się w dniu 5 sierpnia 2017 r., a organ rentowy nie przedstawił żadnych dowodów odnośnie tego, że płatnik składek nigdy nie mieszkał w dwóch lokalizacjach; 2) naruszenie prawa materialnego, tj. przepisu art. 6 ust. 1 pkt 5 w zw. z art. 13 pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że ubezpieczona w okresie od dnia 5 sierpnia 2017 r. podlega ubezpieczeniom społecznym jako osoba współpracująca w sytuacji, gdy stan faktyczny spray nie pozwala na kwalifikację ubezpieczonej jako osoby współpracującej z płatnikiem składek, w sytuacji gdy apelująca zawarła z płatnikiem prawnie skuteczną umowę o pracę, która to faktycznie jest realizowana; 3) naruszenie prawa materialnego, tj. przepisu art. 6 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 13 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że ubezpieczona w okresie od dnia 5 sierpnia 2017 r. nie podlega ubezpieczeniom społecznym z tytułu umowy o pracę w sytuacji, gdy apelująca zawarła z płatnikiem składek prawnie skuteczną umowę o pracę, której zawarcie i wykonywanie stanowi odrębny tytuł do ubezpieczeń społecznych.

Mając na uwadze powyższe zarzuty, apelujący wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku w całości i poprzedzającej go decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 stycznia 2023 r. poprzez stwierdzenie, że J. K. (1) u płatnika składek P. K. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu, wypadkowemu jako pracownik od 5 sierpnia 2017 r. oraz nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu jako osoba współpracująca z osobą prowadzącą pozarolniczą działalność od 5 sierpnia 2017 r. oraz o zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej się i płatnika składek zwrotu kosztów zastępstwa adwokackiego za obie instancje, według norm przepisanych.

W odpowiedzi na apelację Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. wniósł o oddalenie apelacji oraz o zasądzenie na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. od ubezpieczonej J. K. (1) i płatnika składek P. K. kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja jest bezzasadna.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy wydał w niniejszej sprawie prawidłowe rozstrzygnięcie, które znajduje uzasadnienie w okolicznościach faktycznych sprawy oraz w obowiązujących przepisach prawa.

Należy zaznaczyć, że Sąd II instancji jako sąd apelacyjny w ramach obowiązującej instytucji apelacji pełnej bada merytorycznie sprawę, poddaje samodzielnej ocenie wyniki postępowania dowodowego przeprowadzonego w pierwszej instancji, a także – w drugiej instancji. Rozpoznawczy charakter apelacji znajduje umocowanie w przepisach, w szczególności w art. 378 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c. Art. 378 § 1 k.p.c. wyraźnie stwierdza, że Sąd II instancji „rozpoznaje sprawę”. W wyniku oceny całokształtu materiału dowodowego, Sąd II instancji może zgodzić się z ustaleniami Sądu I instancji, uzupełnić je lub poczynić własne ustalenia faktyczne i w konsekwencji samodzielnie ocenić je z punktu widzenia prawa materialnego.

W niniejszej sprawie Sąd II instancji, podziela ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, przyjmując je za własne, albowiem znajdują one potwierdzenie w treści materiału dowodowego zebranego w sprawie. Uzupełniając, a właściwe doprecyzowując jedynie przedmiotowe ustalenia Sąd Apelacyjny wskazuje, że małżonkowie mają kilka nieruchomości. Zamieszkiwali w spornym okresie w dwóch lokalizacjach (w W. i T.). P. K. wykonuje działalność gospodarczą w W. i w T., w zależności od zamówień. Zdarzało się więc, że z uwagi na rodzaj prowadzonej działalności gospodarczej przez P. K. oraz - obowiązki rodzinne, małżonkowie przebywali (zamieszkiwali) czasowo w różnych nieruchomościach, np. odwołująca się w W., a zainteresowany (mąż) - w T.. Małżonkowie wspólnie podejmują decyzje związane z życiem codziennym rodziny. Wynagrodzenie odwołującej się i zainteresowanego wpływają na osobne konta, ale dochody z działalności gospodarczej męża zasilają budżet domowy rodziny. Oboje małżonkowie partycypują w utrzymaniu rodziny. Odwołująca się wykonywała swoje obowiązki (samodzielnej księgowej i kadrowej) w firmie (...) również po zawarciu z nim związku małżeńskiego stale. Odwołująca się w całości odciążała męża od pracy „papierkowej” (księgowo-administracyjnej), koniecznej dla funkcjonowania jego firmy. Dzięki temu i zaufaniu do żony, P. K. mógł skupić się wyłącznie na przedmiocie działalności (realizacji zamówień). (zeznania J. K. (1) i P. K.: k. 64 odw. - 65 odw. a.s.).

Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutu skarżących naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. sformułowanego w apelacji. Zgodnie z art. 233 § 1 k.p.c. Sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału, a zatem, jak podkreśla się w orzecznictwie, z uwzględnieniem wszystkich dowodów przeprowadzonych w postępowaniu, jak również wszelkich okoliczności towarzyszących przeprowadzaniu poszczególnych dowodów i mających znaczenie dla oceny ich mocy i wiarygodności. W judykaturze za utrwalony należy uznać pogląd, że zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie może polegać na zaprezentowaniu własnych, korzystnych dla skarżącego ustaleń faktycznych, a tym samym korzystnej dla niego oceny materiału dowodowego (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2002 r., sygn. akt II CKN 572/99). W orzeczeniu z 10 czerwca 1999 r. (II UKN 685/98), Sąd Najwyższy stwierdził, że normy swobodnej oceny dowodów wyznaczone są wymaganiami prawa procesowego, doświadczenia życiowego oraz regułami logicznego myślenia, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszechstronny rozważa materiał dowodowy jako całość, dokonuje wyboru określonych środków dowodowych i ważąc ich moc oraz wiarygodność, odnosi je do pozostałego materiału dowodowego. Swobodna ocena dowodów nie może być dowolna. Postawienie zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie może być uzasadnione odmienną interpretacją strony co do dowodów zebranych w sprawie, jeśli jednocześnie nie wykaże się, że ocena przyjęta przez Sąd pierwszej instancji za podstawę rozstrzygnięcia przekracza granicę swobodnej oceny dowodów (por. wyrok Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 2000 r., V CKN 17/00). W niniejszej sprawie – zdaniem Sądu Apelacyjnego – przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów przez Sąd I instancji, nie zostało wykazane. Sąd Okręgowy ocenił materiał dowodowy zebrany w sprawie starannie i obiektywnie, kierując się prawidłowo zasadami logicznego myślenia i doświadczenia życiowego.

Sąd Apelacyjny podziela również ocenę prawną Sądu I instancji.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia prawa materialnego, Sąd Apelacyjny podkreśla, że dla rozstrzygnięcia przedmiotowego sporu istotne znaczenie ma przede wszystkim unormowanie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tj. Dz.U. z 2025 r., poz.350 ze zm.; zwana dalej: ustawą systemową), zgodnie z którym za pracownika uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy, z zastrzeżeniem ust. 2 i 2a (ust.2a nie dotyczy tej sprawy). W myśl zaś art. 8 ust. 2 ustawy systemowej, jeżeli pracownik spełnia kryteria określone dla osób współpracujących, o których mowa w ust. 11 - dla celów ubezpieczeń społecznych jest traktowany jako osoba współpracująca. Przepis ten zawęża pojęcie pracownika zdefiniowane w ustępie pierwszym tego artykułu. Wyłącza bowiem z obowiązkowych ubezpieczeń społecznych osoby będące jedną ze stron stosunków pracy (to jest pracowników) i zakotwicza w tychże ubezpieczeniach z innego tytułu, jakim jest współpraca z podmiotami wymienionymi w art. 8 ust. 11 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 4 i 5 ustawy systemowej. Ze sformułowania „jeżeli pracownik spełnia kryteria określone dla osób współpracujących” wynika zatem, że nie istnieje zakaz nawiązywania stosunków pracy także przez wymienione w art. 8 ust. 11 osoby bliskie (w tym małżonków) z prowadzącymi pozarolniczą działalność. Wyłączenie tych osób z grona pracowników następuje zaś jedynie dla celów ubezpieczeń społecznych i tylko wówczas, gdy jednocześnie spełniają one przesłanki uznania ich za osoby współpracujące. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2024 r., III USKP 46/23, Legalis).

W judykaturze, z jednej strony, podkreśla się, że skoro przepis art. 8 ust. 11 ustawy systemowej wyłącza znaczenie stosunku pracy tylko dla celów ubezpieczeń społecznych i traktuje pracownika jako osobę współpracującą bez zmiany jego pozycji na gruncie prawa pracy, to współpraca przy działalności gospodarczej może mieć cechy takie, jak realizacja czynności właściwych dla stosunku pracy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 2008 r., III UK 65/07, LEX nr 459314). Z drugiej zaś strony, zauważa się, że jeżeli kryteria określone dla osób współpracujących spełnia pracownik, to dla celów ubezpieczeń społecznych jest traktowany jak osoba współpracująca, co wynika z jednoznacznej dyspozycji art. 8 ust. 2 ustawy systemowej. Istnienie formalnie zawartej umowy o pracę między osobą prowadzącą działalność pozarolniczą a małżonką tej osoby, wykonującą czynności pracownicze w faktycznych warunkach współpracy przy prowadzaniu pozarolniczej działalności, określonych w art. 8 ust. 11 ustawy systemowej, powoduje objęcie małżonki ubezpieczeniami społecznymi z tytułu współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności i taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie. Tytuł obowiązku ubezpieczenia społecznego nie jest objęty wolą stron. Nawet jeśli intencją stron umowy o pracę, pozostających w związku małżeńskim, było ukształtowanie stosunku ubezpieczeń tak jak między pracownikiem i pracodawcą, jeżeli równocześnie wystąpiły elementy partycypowania w prowadzeniu działalności gospodarczej, dopuszczenia do udziału w sprawach organizacyjnych i finansowych firmy, a w konsekwencji uczestniczenia w spodziewanym dochodzie jednostki organizacyjnej kierowanej przez współmałżonka, to wówczas małżonek, mający zawartą umowę o pracę, podlegać będzie ubezpieczeniu społecznemu z tytułu współpracy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2016 r., I UK 272/15, LEX nr 2111407).

Zgodnie z art. 8 ust. 11 ustawy systemowej, za osobę współpracującą z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność oraz zleceniobiorcami, o której mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4 i 5, uważa się małżonka, dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione, rodziców, macochę i ojczyma oraz osoby przysposabiające, jeżeli pozostają z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym i współpracują przy prowadzeniu tej działalności lub wykonywaniu umowy agencyjnej lub umowy zlecenia; nie dotyczy to osób, z którymi została zawarta umowa o pracę w celu przygotowania zawodowego.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 kwietnia 2024 r., III USKP 46/23 (Legalis), przedstawił – na podstawie bogatego orzecznictwa Sądu Najwyższego – właściwą wykładnię art.8 ust.2 i ust.11 ustawy systemowej. Z treści przepisu art.8 ust.11 ustawy systemowej expressis verbis wynika, że status osoby współpracującej przysługuje osobie fizycznej spełniającej łącznie trzy przesłanki.

Po pierwsze, mianem tym określa się wyłącznie osoby pozostające w stosunku pokrewieństwa, powinowactwa lub przysposobienia z osobą prowadzącą działalność pozarolniczą. Spośród enumeratywnie wymienionych w przepisie osób bliskich prowadzącemu pozarolniczą działalność za osobę współpracującą uznaje się w szczególności małżonka przedsiębiorcy.

Po drugie, osoba współpracująca powinna pozostawać z prowadzącym pozarolniczą działalność we wspólnym gospodarstwie domowym. Dla zakwalifikowania danej osoby do grona współpracujących nie wystarcza zatem samo pozostawanie w związku małżeńskim czy też w wymienionych stosunkach pokrewieństwa, powinowactwa lub przysposobienia z prowadzącym pozarolniczą działalność. W wyrokach z dnia 2 lutego 1996 r., II URN 56/95 (OSNAPiUS 1996 nr 16, poz. 240) oraz z dnia 13 lipca 2017 r., III K 181/16, Legalis nr 1683064) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że cechami charakterystycznymi dla prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego mogą być udział i wzajemna ścisła współpraca w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu, niezarobkowanie i pozostawanie w związku z tym na całkowitym lub częściowym utrzymaniu osoby, z którą prowadzi się gospodarstwo domowe, a wszystko to dodatkowo uzupełnione jest cechami stałości, które tego typu sytuacje charakteryzują. Wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego oznacza zatem więź ekonomiczną opartą na pokrewieństwie i tytule prawnym. Osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym mają zaspokajane potrzeby ze środków będących w dyspozycji wspólnoty (rodziny), które są przez te osoby przekazywane w czasie i rozmiarze uzasadnionym okolicznościami danej sprawy. Z reguły za punkt odniesienia dla kwalifikacji wspólnego gospodarstwa domowego bierze się pod uwagę gospodarstwo domowe osoby prowadzącej działalność gospodarczą jako to, z którym związana jest osoba współpracująca. Wówczas prosta interpretacja poprzestaje też na badaniu, czy wspólny jest budżet domowy oraz koszt prowadzenia jednego gospodarstwa domowego dla prowadzącego działalność gospodarczą i dla osoby współpracującej. Z przepisu art. 8 ust. 2 w związku z ust. 11 ustawy systemowej nie wynika jako warunek (sine gua non) sprawdzalności wspólnego gospodarstwa domowego istnienie tylko pełnej więzi ekonomicznej (budżetu domowego) osoby prowadzącej działalność gospodarczą i osoby współpracującej. Wszak ustawodawca wyłącza między takimi osobami stosunek pracy tylko dla celów ubezpieczeń społecznych. Nie wyłącza całkowicie pracowniczego zatrudnienia dla innych celów. Zapewnia zatem pracownikowi traktowanemu jako osoba współpracująca określony stopień samodzielności i odrębności materialnej. Wyłączenie z pracowniczego ubezpieczenia społecznego na podstawie art. 8 ust. 2 i ust. 11 ustawy systemowej osoby współpracującej przy prowadzeniu działalności gospodarczej następuje więc nie tylko w przypadku ścisłej (pełnej) więzi ekonomicznej (budżetowej) z przedsiębiorcą. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 2008 r., III UK 65/07; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2024 r., III USKP 46/23, Legalis)

Po trzecie, osoba wymieniona w art. 8 ust. 11 ustawy systemowej musi współpracować z przedsiębiorcą przy prowadzaniu pozarolniczej działalności. Sformułowanie ”współpracuje przy prowadzeniu tej działalności” nie zostało zdefiniowane przez ustawodawcę. W orzecznictwie Sądu Najwyższego dokonano wykładni pojęcia „współpracy przy prowadzeniu pozarolniczej działalności” w rozumieniu art. 8 ust. 11 ustawy systemowej. Przyjęto, że cechami konstytutywnymi tego pojęcia są: a) istotny ciężar gatunkowy działań współpracownika, które nie mogą mieć charakteru wtórnego, b) bezpośredni związek z przedmiotem działalności gospodarczej, c) stabilność i zorganizowanie oraz d) znaczący czas i częstotliwość podejmowanych prac (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 20 maja 2008 r., II UK 286/07, OSNP 2009 nr 17 - 18, poz. 241, OSP 2010 z. 2, poz. 23; z dnia 6 stycznia 2009r., II UK 134/08, OSNP 2010 nr 13-14, poz. 170, z glosą I. Sierockiej OSP 2011 nr 4, poz. 23; z dnia 23 kwietnia 2010 r., II UK 315/09, LEX nr 604215). Stanowisko to zachowuje aktualność w najnowszym orzecznictwie (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 21 czerwca 2016r., I UK 272/15, LEX nr 2111407; z dnia 18 maja 2017 r., LEX nr 2329474; z dnia 30 sierpnia 2018 r., I UK 202/17, OSNP 2019 nr 3, poz. 39 i powołane w nich wcześniejsze orzeczenia oraz z dnia 11 maja 2021 r., I USKP 32/21, LEX nr 3177765; z dnia 19 maja 2021r., II USKP 56/21, LEX nr 3266391; czy z dnia 26 stycznia 2022 r., I USKP 76/21, LEX nr 3290803; a także postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 14 listopada 2018 r., III UK 17/18, LEX nr 2578198; z dnia 17 listopada 2018 r., I UK 459/17, LEX nr 2583117; z dnia 26 stycznia 2021 r., II USK 47/21, LEX nr 3112374; z dnia 27 kwietnia 2021 r., II USK 140/21, LEX nr 3181372; z dnia 28 listopada 2023 r., III USK 386/22, Legalis).

W powołanym już wyroku Sądu Najwyższego z dnia 30 sierpnia 2018 r., I UK 202/17, stwierdzono, że ustalenie, czy pomoc świadczona przez małżonka przy prowadzeniu działalności gospodarczej przez współmałżonka stanowi tytuł do objęcia osoby współpracującej obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, wymaga uwzględnienia charakteru i rodzaju czynności podejmowanych przez małżonka, czasu potrzebnego na ich wykonywanie, ich znaczenia i wartości dla prowadzonej działalności gospodarczej, systematyczności, stałości, zorganizowania i powiązania z działalnością gospodarczą. Wymienione elementy pojęcia współpracy muszą wystąpić łącznie. Istotna jest zatem ocena, czy rozmiar prac, ich rodzaj, zorganizowanie i częstotliwość mają wymiar ekonomiczny i organizacyjny na tyle istotny, by można uznać je za współpracę w rozumieniu art. 8 ust. 11 ustawy systemowej. Z wykładni gramatycznej wynika, że termin ”współpraca przy prowadzeniu działalności”, którym posługuje się art. 8 ust. 11 ustawy systemowej, zakłada, że współpracujący ma istotny wpływ na tę działalność. Z terminem współpraca wiąże się również cecha stałości w sensie stabilności ekonomiczno-zawodowej osoby zainteresowanej. Ważne jest istnienie prawnego związania z pracą wykonywaną w ramach współpracy przy prowadzeniu działalności gospodarczej. Zasadne jest też przyjęcie, że wykonywana przez osoby współpracujące działalność powinna charakteryzować się zorganizowaniem i pewną ciągłością. Konkludując, Sąd Najwyższy stwierdził, że współpracą przy prowadzeniu działalności gospodarczej, powodującą powstanie obowiązku ubezpieczenia emerytalnego i rentowych, jest takie współdziałanie małżonka przedsiębiorcy, które generuje stałe, dodatkowe dochody z tej działalności. Inaczej rzecz ujmując, współpracą jest stała pomoc przy prowadzeniu działalności, bez której dochody z tej działalności nie osiągałyby takiego pułapu, jaki zapewnia ich współdziałanie przy tym przedsięwzięciu. W takiej sytuacji można bowiem zasadnie twierdzić, że małżonek przedsiębiorcy podejmuje aktywność przynoszącą mu określone dochody, z którą wiąże się obowiązek ubezpieczeń emerytalnego i rentowych. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 4 marca 2008 r., III UK 65/07, zaznaczył jednak, że dla wyłączenia z pracowniczego ubezpieczenia społecznego osoby współpracującej przy prowadzeniu działalności gospodarczej nie jest konieczne jej zaangażowanie we współpracy równe co najmniej prowadzeniu takiej działalności.

Z powyższych rozważań, opartych na judykaturze Sądu Najwyższego, wynika, że ocena istnienia przedmiotowej współpracy w rozumieniu art.8 ust.11 ustawy systemowej, musi być dokonywana ad casum, z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, takiej oceny dokonał Sąd I instancji w niniejszej sprawie.

Sąd Najwyższy w w/w wyroku z dnia 10 kwietnia 2024 r., III USKP 46/23, zaznaczył, że z mocy art. 8 ust. 2 w związku z ust. 11 ustawy systemowej wyprowadzono pracę - jako tytułu do podlegania ubezpieczeniom społecznym - z prawa pracy i zakotwiczono ją w prawie rodzinnym. Wyłączenie z ubezpieczeń społecznych z tytułu pracy i osadzenie w ubezpieczeniach społecznych z tytułu współpracy z osobą bliską oznacza przeniesienie punktu ciężkości z aktywności zarobkowej regulowanej przepisami prawa pracy (głównie z uwagi na wątpliwości w istnieniu między połączonymi węzłem małżeństwa, pokrewieństwa, powinowactwa lub przysposobienia stronami stosunku pracy, pracowniczego podporządkowania będącego kategorialną cechą tego stosunku i - w przypadku małżeńskiej wspólności majątkowej - braku stanowczego oddzielenia kapitału od pracy) na grunt prawa rodzinnego kierującego się innymi zasadami. W prawnej konstrukcji owej współpracy chodzi o oddzielenie zwykłej, wzajemnej pomocy małżonków i współdziałania dla dobra założonej rodziny od - stanowiącej tytułu do podlegania ubezpieczeniom społecznym - pracy żony już tylko w przedsiębiorstwie męża. Stąd akcentowana w orzecznictwie sądowym przesłanka bezpośredniego związku pracy osoby bliskiej z prowadzoną przez płatnika działalnością gospodarczą i wykluczenia wtórnego charakteru tejże pracy dla funkcjonowania przedsiębiorstwa. Świadczona praca powinna mieć bezpośredni związek z przedsiębiorstwem płatnika składek, by móc oddzielić ją od zaangażowania osoby współpracującej w zaspokajanie bieżących potrzeb rodziny (opieka na dziećmi, prowadzenie domu itp.) Nie musi jednak sprowadzać się do wykonywaniu czynności z zakresu działalności produkcyjnej, usługowej lub handlowej stanowiącej przedmiot przedsiębiorstwa. W grę wchodzą też przedsięwzięcia marketingowe czy obowiązki związane z obsługą księgową lub kadrową firmy, bez których przedsiębiorstwo nie może funkcjonować. Samo prowadzenie działalności, by mogło być uznane za tytuł do podlegania ubezpieczeniom społecznym, musi mieć charakter zorganizowany i ciągły oraz zarobkowy. W konsekwencji również współpraca z osobą prowadzącą ową działalność powinna być zorganizowana i ciągła, a także - z uwagi na jej skalę (mierzoną między innymi poświęcanym jej czasem) - powinna mieć znaczenie dla wyniku ekonomicznego przedsiębiorstwa. Taki charakter ma na pewno praca świadczona systematycznie, w pełnym wymiarze czasu, której znaczenie dla przedsiębiorcy może polegać na oszczędności kosztów osobowych, jakie wynikałyby z konieczności zatrudnienia do tychże czynności kogoś innego w ramach stosunku pracy bądź stosunku cywilnoprawnego. Oczywiście współpraca musi być włączona w zorganizowaną działalność firmy. Tyle tylko, że właściwe dla prawa pracy organizowanie i kierowanie pracą w ramach pracowniczego podporządkowania pracodawcy (z art. 22 § 1k.p.), w art. 8 ust. 11 ustawy systemowej zastąpiono relacjami rodzinnymi osób współpracujących. Nie można natomiast dla kwalifikacji pracy żony jako współpracy przy prowadzeniu przez płatnika działalności gospodarczej stawiać warunku identycznego zaangażowania każdego z małżonków w tę działalność i równego udziału w generowaniu zysków przedsiębiorstwa. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2024 r., III USKP 46/23, Legalis)

Sąd Najwyższy podkreślił w w/w wyroku, że wykładnia pojęć użytych dla zdefiniowania osoby współpracującej musi być prowadzona w kontekście systemowym oraz funkcjonalnym. Trzeba uwzględnić fakt, że jest to pojęcie determinujące ubezpieczenie społeczne, tj. ubezpieczenie na wypadek zaistnienia ryzyka socjalnego rozumianego w największym uproszczeniu jako utrata możliwości zarobkowania. Objęcie członka rodziny współpracującego przy prowadzeniu działalności gospodarczej ubezpieczeniem społecznym znajduje uzasadnienie w partycypacji tegoż w dochodach z prowadzonej działalności. Innymi słowy, zaistnienie ryzyka socjalnego po stronie osoby współpracującej hipotetycznie musiałoby prowadzić do zmniejszenia tych dochodów choćby przez generowanie zbędnych kosztów (tj. zatrudnienie osoby na zastępstwo). W tym kontekście za wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego uznać należy więź ekonomiczną opartą na pokrewieństwie i tytule prawnym (w szczególności wynikającym z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, np. art. 23 i art. 27 k.r.o.). Odnośnie do interpretacji zwrotu „pozostają z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym” należy przypomnieć, że w wyroku z dnia 2 lutego 1996 r. II URN 56/95 (OSNAPiUS 1996 nr 16, poz. 240) Sąd Najwyższy stwierdził, że „ocena, czy osoba pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym” zależy od okoliczności konkretnego przypadku, przy czym sam fakt wspólnego zamieszkiwania nie może tu mieć decydującego znaczenia (...). Cechami charakterystycznymi dla prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego może być udział i wzajemna ścisła współpraca w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu, niezarobkowanie i pozostawanie w związku z tym na całkowitym lub częściowym utrzymaniu osoby, z którą się gospodarstwo domowe prowadzi, a wszystko to dodatkowo uzupełnione cechami stałości, które tego typu sytuację charakteryzują”.

Pozostawanie we wspólnym gospodarstwie domowym w rozumieniu art. 8 ust. 11 ustawy systemowej oznacza przede wszystkim więź gospodarczą i emocjonalną opartą na pokrewieństwie i tytule prawnym. Warunku wspólnego zamieszkiwania - który nie jest zresztą rozstrzygający w sprawach tego rodzaju (dla istnienia współpracy w rozumieniu art.8 ust.11 ustawy systemowej) - nie wyklucza okresowe, spowodowane koniecznością wykonywania działalności gospodarczej danego rodzaju poza miejscem zamieszkania małżonka, ale za to regularne w miarę możliwości (zawodowych) wspólne przebywanie małżonków (i ich dzieci) w danym miejscu zamieszkania. Taka sytuacja małżonków nie jest niecodzienna w niniejszych czasach, biorąc pod uwagę różny charakter i warunki prowadzenia działalności gospodarczej. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 lipca 2017 r., III UK 181/16, zwrócił uwagę, że przepis art.8 ust.11 ustawy systemowej stanowi o „pozostawaniu” we wspólnym gospodarstwie domowym nie zaś o „prowadzeniu” takiego gospodarstwa, co ma o tyle znaczenie, że łożenie przez przedsiębiorcę, nawet nieregularne, pewnych kwot finansowych na utrzymanie rodziny, jest istotnym przejawem gospodarczej więzi między skarżącymi, a w rezultacie pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym. Osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym mają bowiem zaspokajane potrzeby ze środków będących w dyspozycji wspólnoty (rodziny), które są przez te osoby przekazywane w czasie i rozmiarze uzasadnionym okolicznościami danej sprawy.

Przenosząc powyższe rozważania prawne na grunt rozpoznawanej sprawy, Sąd Apelacyjny stwierdził, że w ustalonym stanie faktycznym zaskarżony wyrok odpowiada prawu. Z istotnych ustaleń faktycznych w niniejszej sprawie wynika bowiem, że od 5 sierpnia 2017 r. J. K. (1) i P. K. pozostają w związku małżeńskim (i małżeńskiej wspólności majątkowej). J. K. (1) pozostaje z mężem P. K., prowadzącym działalność gospodarczą, we wspólnym gospodarstwie domowym oraz małżonkowie współpracują przy prowadzeniu tej działalności w rozumieniu art.8 ust.11 ustawy systemowej.

Biorąc pod uwagę stan faktyczny i prawny przedmiotowej sprawy, Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutów apelacji naruszenia przepisów art. 6 ust.1 pkt 5 w zw. z art. 13 pkt 5 i art.6 ust.1 pkt 1 w zw. z art. 13 pkt 1 ustawy systemowej. Sporny tytuł obowiązku ubezpieczenia społecznego nie jest objęty wolą stron. Jak wynika z przedstawionej wcześniej judykatury Sądu Najwyższego, przepis art. 8 ust. 2 ustawy systemowej narzuca fikcję prawną właściwego tytułu do ubezpieczenia. Jeśli pracownica świadczy pracę na warunkach osoby współpracującej, to w ramach systemu ubezpieczeń społecznych jest traktowana jako osoba współpracująca. Przesłanki wyrażone w art. 8 ust. 11 ustawy systemowej także nie podlegają swobodnej modyfikacji stron, mają prawny charakter. W sytuacji, gdy realizowana przez małżonka działalności ma charakter stały i bez której dochody z tej działalności nie osiągałyby takiego pułapu, jaki zapewnia współdziałanie przy tym przedsięwzięciu, a zarazem więzi prawne między małżonkami pozwalają na partycypowanie współdziałającego we wskazanych dochodach przy zaspokojeniu potrzeb rodziny, wówczas mamy do czynienia z osobą współpracującą, niezależnie od faktycznie wykonywanej i prawnie skutecznej umowy o pracę. Z ustaleń faktycznych niniejszej sprawy wynika, że realizowana przez J. K. (1) działalność w ramach stosunku pracy w firmie męża spełniała od 5 sierpnia 2017r. wszystkie warunki określone w art. 8 ust.11 ustawy systemowej. Odwołująca się od tej daty podlegała zatem ubezpieczeniom społecznym na podstawie art. 6 ust.1 pkt 5 w zw. z art.13 pkt 5 ustawy systemowej, jako osoba współpracująca z osobą prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą. Sąd Okręgowy nie naruszył zatem wskazanych w apelacji przepisów prawa materialnego, jak również przepisów art. 8 ust.2 w zw. z art. 8 ust 11 ustawy systemowej.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385 k.p.c. orzekł jak w pkt. I wyroku. O kosztach procesu w instancji odwoławczej Sąd Apelacyjny orzekł w pkt. II wyroku na podstawie art. 98 § 1, § 1 ¹ i § 3 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. oraz § 9 ust. 2 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. sprawie opłat za czynności radców prawnych (tj Dz.U. z 2023 r. poz.1935), biorąc pod uwagę wynik postępowania apelacyjnego oraz okoliczność, że radca prawny reprezentujący w tym postępowaniu organ rentowy nie prowadził sprawy w pierwszej instancji.

Przewodnicząca:

Magdalena Tymińska